"Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ"

Η σελίδα των τσιγγάνων

Αρχείο

 Κεντρική Σελίδα

Για μας, που ασχολούμαστε πολλά χρόνια με έρευνες μέσα σε τσιγγάνικους καταυλισμούς και συνοικισμούς, δε χωρά καμία αμφιβολία ότι οι Ελληνίδες Ρόμισσες εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενα σημαντικών φυλετικών και κοινωνικών διακρίσεων. Και πως, παρά τα διεθνή έγγραφα-διακηρύξεις και συνέδρια του ΟΗΕ, καθώς κι άλλων οργανισμών, μια ολάκερη άβυσσος χωρίζει τις Τσιγγάνες απ΄ τις υπόλοιπες Ελληνίδες και τους άντρες Τσιγγάνους στον τομέα της ισότητας των δικαιωμάτων στην πραγματική κοινωνική ζωή. Ετσι, το σύνολο της Διεθνούς Σύμβασης "Για την Εξάλειψη Ολων των Μορφών Διάκρισης κατά των Γυναικών" (που τέθηκε σε ισχύ το 1981 και επικυρώθηκε από την Ελλάδα με το νόμο 1342/83) φαίνεται να ισχύει για κάποια άλλα ανθρώπινα όντα - εκτός από τις Τσιγγάνες. Ποιο είναι, όμως, το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζουν οι Ρόμισσες της Ελλάδας; Ποια είναι μερικά απ΄ τα στοιχεία που το χαρακτηρίζουν;

Πρώτα-πρώτα, ένα αδιάφορο και ρατσιστικό κράτος, που για εκατόν εξήντα και πάνω χρόνια δεν έδειξε κανένα ουσιαστικό ενδιαφέρον και φροντίδα για τους Roma γενικά και για τη Ρόμισσα ειδικότερα. Υστερα, ένα ελληνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο κοινωνικό περιβάλλον, που εκδηλώνει απέναντί τους προκατάληψη, κοινωνικό αποκλεισμό και απόρριψη. Σύμφωνα, λοιπόν, με έρευνα της Ευρωδήμ, το 1988, "το 62% των Αθηναίων δεν έχει καλή γνώμη για τους Τσιγγάνους", ενώ, σύμφωνα με δική μας έρευνα, "το 63% των μαθητών Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού δεν θα ήθελε Τσιγγανόπουλα ως συμμαθητές του στην τάξη". Τρίτον, μια χώρα που, αντί να συμβάλλει στη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια, συμμετέχει στους τυχοδιωκτισμούς του ΝΑΤΟ, της Δ.Ε. κι ενός ληστρικού ΟΗΕ, στη Μέση Ανατολή και στα Βαλκάνια. Εξοπλίζεται, ξοδεύοντας το 6,5% του ΑΕΠ για όπλα, και βρίσκεται σε όξυνση των σχέσεων με τα γειτονικά κράτη. Ενα περιβάλλον, δηλαδή, που δε συμβάλλει στην κοινωνική πρόοδο, δικαιοσύνη και ανάπτυξη και, συνεπώς, στην πραγματοποίηση της ισότητας των Ρομισσών με τις υπόλοιπες Ελληνίδες και όλους τους άντρες (Τσιγγάνους και μη). Τέταρτον, μια κοινωνία που έχει πάνω από 10% ανεργία και στην οποία μόνο το 35% των γυναικών εργάζεται.

Και τέλος, μια κοινωνία στην οποία, στην ύπαιθρο (κυρίως) και στα τσιγγάνικα γκέτο, ο παραδοσιακός ρόλος του άντρα στην οικογένεια δεν έχει εξελιχθεί, όπως και ο ρόλος της γυναίκας, τόσο στην οικογένεια όσο και στην κοινωνία, ρόλοι που μπλοκάρουν τη διαδικασία με την οποία ο άντρας και η γυναίκα είναι δυνατόν να φτάσουν στην κοινωνική ισοτιμία. Στις σελίδες που ακολουθούν, με τον όρο "διακρίσεις κατά των Ρομισσών" θα εννοούμε κάθε διαχωρισμό, εξαίρεση, παρεμπόδιση ή προτίμηση που βασίζεται στο χρώμα, στην καταγωγή, στην εθνολογική προέλευση και στο φύλο και που έχει σαν αποτέλεσμα ή σκοπό να διακυβεύσει ή να καταστρέψει την υπό όρους ισότητα των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών στον πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, μορφωτικό, αστικό τομέα, καθώς και σε οποιονδήποτε άλλο. (σσ Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. το άρθρο 1 της εν λόγω Σύμβασης, καθώς και τη "Διεθνή Σύμβαση Περί Καταργήσεως Π¨ασης Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων", που επικυρώθηκε απ΄ την Ελλάδα με το ν. 494/1970)

Το άρθρο 7 της Διεθνούς Σύμβασης "Για την Εξάλειψη Ολων των Μορφών Διάκρισης κατά των Γυναικών" τονίζει στην πρώτη του παράγραφο: "Να ψηφίζουν σε όλες τις εκλογές και όλα τα δημόσια δημοψηφίσματα και να είναι εκλέξιμες σε όλους τους οργανισμούς που εκλέγονται δημόσια". Αρκεί εδώ να πούμε ότι το 15% των Ρομισσών στη χώρα μας δεν έχει πολιτικά δικαιώματα, καθώς είναι απολιτογράφητο και χωρίς υπηκοότητα, παρόλο που ζει αιώνες σ΄ αυτό τον τόπο. Αλλωστε, ως το 1978, το σύνολο σχεδόν των Roma στερούνταν το δικαίωμα σε μια υπηκοότητα και χαρακτηρίζονταν απ΄ τις Αρχές ως "ανιθαγενείς, αγνώστου υπηκοότητας"! Ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της στέρησης ενός βασικού δικαιώματος;

(α΄) Να τους αντιμετωπίζουν άσχημα οι Αρχές και να βρίσκονται πολλοί Roma στις φυλακές χωρίς να φταίνε.

(β΄) Να μη μπορούν να ψηφίσουν και να ψηφιστούν

(γ΄) Να μην τους δίνουν επίσημα έγγραφα - χαρτιά οι κρατικές Αρχές και οι ΟΤΑ.

Ετσι, οι Roma γενικά και οι Ρόμισσες ειδικότερα δε μπορούν "να λαμβάνουν μέρος στην κατάστρωση της πολιτικής του κράτους και στην εκτέλεσή της, να καταλαμβάνουν δημόσιες θέσεις και να ασκούν όλα τα δημόσια καθήκοντα σε όλες τις βαθμίδες της κυβερνήσεως" (Βλ. παρ. 2 του ίδιου άρθρου). Ας μην απορεί, λοιπόν, κανείς που δεν συναντάει Τσιγγάνα δημόσιο υπάλληλο, ακόμα και στις κατώτερες των θέσεων, ή, πόσο μάλλον, να συμμετέχει στην κρατική και δημόσια ζωή της χώρας! Φρόντισαν άλλοι να την κρατούν στην άκρη...

Στους μετρημένους στα δάχτυλα του ενός χεριού τοπικούς συλλόγους που έχουν δημιουργήσει οι Roma, η συμμετοχή των γυναικών Τσιγγάνων είτε δεν υφίσταται καθόλου, είτε είναι πολύ περιορισμένη. Ετσι, "στην Αγία Βαρβάρα, το 1985, στις αρχαιρεσίες του συλλόγου Τσιγγάνων ψήφισαν και γυναίκες, για πρώτη φορά, γεγονός που δεν αντιμετωπίζεται ακόμα στην Κάτω Αχαϊα". (σσ Βλ. ΠΑΥΛΗ-ΚΟΡΡΕ - Αθ. ΣΙΔΕΡΗ, ό.π., 1990). Επίσης, η συμμετοχή των Ρομισσών στη δημόσια και πολιτική ζωή της τσιγγάνικης κοινότητας (των εκατοντάδων δηλαδή κοινοτήτων Roma) περιορίζεται σε συμβουλευτικό επίπεδο. Εστω και στις άτυπες, αλλά ουσιαστικές για την κοινότητα των Roma, διαδικασίες για την ανάδειξη του αρχηγού του γένους ή της φάρας ή της κοινότητας, η Ρόμισσα δεν έχει το "κοινωνικό" δικαίωμα να διεκδικήσει μια τέτοια θέση, που προορίζεται αποκλειστικά σχεδόν για άντρες. Συνεπώς, το δικαίωμα, με βάση την τσιγγάνικη μικροκοινωνία, δεν είναι εξασφαλισμένο όχι απλά υπό ανίσων όρων, αλλά δεν είναι καν αναγνωρισμένο για τη Ρόμισσα.

Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, η Ρόμισσα δεν εκπροσωπείται αναγκαστικά στους διάφορους συλλόγους κι ενώσεις των Roma, καθώς ο χώρος αυτός ανδροκρατείται, ούτε και συμμετέχει σε τέτοιες εργασίες, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Οπως όμως και να ΄χει, είναι βέβαιο ότι οι ενδοτσιγγάνικες διακρίσεις σ΄ αυτό τον τομέα δικαιωμάτων είναι τ΄ αποτέλεσμα της γκετοποίησης και απομόνωσης που βιώνουν οι Roma εδώ και 1.000 χρόνια.

Ποιος είναι αυτός που θα αμφισβητήσει το πραγματικό ιστορικό και κοινωνικό γεγονός του εργασιακού απαρτχάιντ των Roma και των γυναικών Τσιγγάνων, ειδικότερα μέσα στην ελληνική επικράτεια; Ποιος είναι αυτός που δεν έχει παρατηρήσει τα ξεχωριστά, και περιορισμένα, επαγγέλματα με τα οποία ασχολούνται οι Roma στην κοινωνία μας; Αλλά ποια είναι τα επαγγέλματα όσων Ρομισσών εργάζονται και ποιοι είναι οι όροι εργασίας τους;

Πρώτον, δουλεύουν ως εποχιακές εργάτριες γης, σε ξένες αγροτικές ιδιοκτησίες, σε ασχολίες όπως το μάζεμα του βαμβακιού, της ντομάτας, των πορτοκαλιών, του καπνού, των ελιών... Δουλειές δύσκολες κι ανθυγιεινές, που δεν παρέχουν στις εργάτριες Τσιγγάνες το δικαίωμα κοινωνικής ασφάλισης σε κάποιο ταμείο - πέραν του ΟΓΑ, μετά τα 65 τους χρόνια - ούτε το δικαίωμα προστασίας απ΄ την ανεργία, ούτε το δικαίωμα για πληρωμένες άδειες. Το κράτος δεν έχει "βρει" τρόπους για την ουσιαστική κοινωνική ασφάλιση αυτών των σύγχρονων σκλάβων της γης.

Δεύτερον, συμμετέχουν - σε σημαντικό ποσοστό - στις δουλειές των συζύγων τους, όταν αυτοί ασχολούνται με το γυρολογικό εμπόριο διαφόρων προϊόντων, όπως οπωροκηπευτικών, ειδών προικός, πλαστικών, παλιοσίδερων κλπ. Σ΄ αυτές τις εργασίες βιώνουν τη στυγνότητα του "αστυνομικού" κράτους με τα πρόστιμα που τους επιβάλλουν, είτε γιατί δεν έχουν άδεια εξασκήσεως επαγγέλματος, είτε γιατί δεν έχουν άδεια μικροφωνικής εγκατάστασης και χρήσης. Ωστόσο, κανείς δεν τους είπε πώς θα πρέπει να επιβιώσουν μέσα σ΄ ένα οικονομικό σύστημα βαθιά ανταγωνιστικό και κυνικό, χωρίς να υποπέφτουν σε "μικροπαρανομίες".

Τρίτον, ένας μικρός αριθμός Ρομισσών ασχολείται με τη "μαγεία", τη "μαντεία", τη ζητιανιά. Νομικά, δηλαδή, με παράνομες δραστηριότητες, που συχνά τις φέρνουν στο αστυνομικό Τμήμα και στα δικαστήρια. Ξεχνούν εδώ οι κρατικοί αξιωματούχοι ότι η φτώχεια και η πείνα έχει και κάποιες σταυραδελφές: την επαιτεία και διάφορες άλλες έκνομες δραστηριότητες. Ετσι, η μη εξεύρεση, πάντα, εργασίας καθιστά τις Τσιγγάνες γυναίκες άνεργες για μεγάλα χρονικά διαστήματα, και η πείνα και ο υποσιτισμός επιστρέφουν σαν εφιάλτες στην οικογένεια που ζει στο τσαντίρι ή στην παράγκα...

Αν και, με βάση τα διεθνή έγγραφα, τα κράτη-μέλη έχουν αναλάβει την υποχρέωση να εξασφαλίσουν το δικαίωμα "σε ίσες δυνατότητες απασχολήσεως" (Βλ. άρθρο 11, παρ. β) με τους άντρες, ωστόσο, η ανεργία και η οικιακή ενασχόληση πλήττουν πρώτα απ΄ όλους τις Τσιγγάνες γυναίκες. Ετσι, το ποσοστό των Ρομισσών που εργάζονται σταθερά είναι ζήτημα αν ξεπερνά το 20% του πληθυσμού τους. Συχνά αναγκάζονται να μένουν "πίσω", στο τσαντίρι ή την παράγκα, και να απασχολούνται με την ανατροφή των παιδιών, το μαγείρεμα, το πλύσιμο κι όλες τις άλλες "οικιακές" δουλειές, μέσα σε συνθήκες που παραπέμπουν, καθώς είναι, σε τριτοκοσμικά γκέτο.

Κι ασφαλώς, το αστικό κράτος δε φροντίζει για την εγκατάσταση και την ανάπτυξη ενός δικτύου παιδικών σταθμών στους τσιγγάνικους καταυλισμούς και συνοικισμούς, ώστε με την παροχή των αναγκαίων κοινωνικών υπηρεσιών υποστήριξης να επιτρέψει στην Τσιγγάνα πολύτεκνη μητέρα να συνδυάσει τις οικογενειακές υποχρεώσεις με τις επαγγελματικές ευθύνες και δικαιώματα. Η τρομακτική ανεργία και υποαπασχόληση της Ρόμισσας την καθιστούν εξαρτημένη από τον άντρα της κι αποτελούν τις αιτίες για την καταπίεσή της, καθώς είναι υποχρεωμένη να αποδεχτεί πολλές ανισοτιμίες και "προνόμια" απ΄ τη μεριά του.

Οι δύο πρώτες παράγραφοι του άρθρου 12 καλούν τα κράτη-μέλη να εξαλείψουν όλες τις διακρίσεις κατά των γυναικών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, του οικογενειακού προγραμματισμού, της εγκυμοσύνης και της περιόδου πριν και μετά τον τοκετό. Το χάσμα, όμως, ανάμεσα στις κρατικές και διεθνείς διακηρύξεις και της πραγματικής υγειονομικής κατάστασης των Ρομισσών είναι τεράστιο, καθώς:

(α΄) Το 10% των Ρομισσών πάσχουν "από ηπατίτιδα Β, τη στιγμή που για τον υπόλοιπο ελληνικό πληθυσμό το ποσοστό είναι στο 3-4%". (Βλ. την ανακοίνωση της "ΕΜΕ' στις 4.2.92, στις αθηναϊκές εφημερίδες).

(β΄) Ο μέσος όρος ζωής των Τσιγγάνων είναι 15-25 χρόνια μικρότερος απ΄ ότι των Ελλήνων, δηλαδή γύρω στα 55 με 65 χρόνια (έναντι 78 χρόνων των Ελληνίδων).

(γ΄) Οι περισσότερες Ρόμισσες των γκέτο δεν έχουν την παρακολούθηση γυναικολόγων, σ΄ όλη την προγεννητική περίοδο.

(δ΄) Αρκετές γυναίκες Roma γεννούν στους καταυλισμούς με τη βοήθεια πρακτικών "μαιών", χωρίς ιατρική φροντίδα και προστασία.

(ε΄) Ζουν σε συνθήκες αφόρητου κρύου, λάσπης, χιονιού, βοριάδων, ζέστης και υποσιτισμού, χωρίς, δηλαδή, τη σπιτική θαλπωρή και την κατάλληλη διατροφή κατά την εγκυμοσύνη και το θηλασμό.

(στ΄) Στο σύνολο, σχεδόν, των Roma γυναικών δεν εξασφαλίζονται οι ιατρικές υπηρεσίες που αφορούν και τον οικογενειακό προγραμματισμό, ο οποίος είναι ανύπαρκτος στους καταυλισμούς.

Αν και γενικά, παρόλο το υγειονομικό απαρτχάντ που αντιμετωπίζουν, δεν φαίνεται εκ πρώτης όψεως να υπάρχει ανισοτιμία μεταξύ των αντρών και γυναικών Roma, ωστόσο οι Τσιγγάνες είναι περισσότερο εκτεθειμένες σε κινδύνους, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του τοκετού. Συχνά, όπως είπαμε, εργάζονται έγκυες στα χωράφια και σε ανθυγιεινές συνθήκες ή μετακινούνται σε μακρινές αποστάσεις λόγω δουλειάς. Συχνά, επίσης, εκδιώχνονται έγκυες ή με μωρά νεογεννημένα απ΄ τις παρυφές των χωριών ή των πόλεων, απ΄ τους αστικούς φορείς της τοπικής εξουσίας, με πρόσθετους κινδύνους για την υγεία τους. Ακόμα, η εγκυμοσύνη σε ιδιαίτερα νεαρή ηλικία επιδεινώνει την κατάσταση.

Είναι φανερό ότι χωρίς ανθρώπινες συνθήκες ζωής και χωρίς οικογενειακό προγραμματισμό, χωρίς ενημέρωση του άντρα, της γυναίκας, του παππού και της γιαγιάς για τους κινδύνους που διατρέχει μια έγκυος Τσιγγάνα, είναι αδύνατο να εξασφαλιστεί υγειονομική περίθαλψη και προστασία της μητρότητας σε ισότιμη βάση άντρα και γυναίκας.

Το 10-15% των γυναικών Roma, που είναι χωρίς υπηκοότητα, δεν έχει το δικαίωμα να λαμβάνει οικογενειακά επιδόματα, ούτε και τη σύνταξη της πολύτεκνης μητέρας. Το δικαίωμα, άλλωστε, των Ρομισσών να συμμετέχουν σε ψυχαγωγικές δραστηριότητες ως θεατές ή ως δρώσες είναι απο περιορισμένο ως ελάχιστο. Το θέατρο, το βιβλίο ή ζωγραφική κι άλλες εκφάνσεις της πολιτιστικής ζωής, τόσο της ευρείας ελληνικής κοινωνίας όσο και της τσιγγάνικης, είναι πράγματα άγνωστα για τους Τσιγγάνους. Τα δε σπορ κι ο αθλητισμός είναι έξω απ΄ τις δραστηριότητες των Ρομισσών, αφού τέτοια αθλητικά κέντρα δεν υπάρχουν στα τσιγγάνικα γκέτο.

Να πούμε, τέλος, ότι οι συνθήκες διαβίωσης, στέγασης, παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, νερού κλπ., είναι τα τρισάθλια χαρακτηριστικά των εγκαταλειμμένων και γκετοποιημένων κοινοτήτων των Roma. Ετσι, οι Τσιγγάνες ζουν σε τσαντίρια και παράγκες, σπηλιές ή καλύβες, χωρίς νερό, ηλεκτρικό, δίκτυα αποχέτευσης, πάρκα, και μακριά από τα δημόσια δίκτυα συγκοινωνιών.

Γίνεται, λοιπόν, φανερό ότι το κράτος δεν έχει λάβει όλα εκείνα τα κατάλληλα μέτρα για την εξάλειψη των διακρίσεων κατά των γυναικών Τσιγγάνων στους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Γι΄ αυτό, επίσης, και δεν διασφαλίζονται τα ίδια δικαιώματα, με βάση την αρχή της ισότητας αντρών και γυναικών. Και πιο συγκεκριμένα:

Οι άντρες έχουν περισσότερα δικαιώματα (στην καθημερινή ζωή) και ελευθερίες, όπως για ταβέρνα, καφετέρια, βόλτα, αθλητισμό, σε σχέση με τις Ρόμισσες, που είναι συχνά υποχρεωμένες να μένουν στον καταυλισμό ή τον οικισμό. Την ίδια στιγμή που γίνεται αυτό, η εργασία των Ρομισσών στο "σπίτι" δεν αναγνωρίζεται ότι συμβάλλει στην οικονομική επιβίωση των οικογενειών τους, κι αυτό διαμορφώνει την αντίληψη και τη θέση του Τσιγγάνου-αρχηγού μέσα σ΄ αυτές. Επίσης, οι Ρόμισσες δεν συμμετέχουν ποτέ (ή συμμετέχουν σε μικρό βαθμό) στη διαμόρφωση των εργασιακών προγραμμάτων της οικογένειας, ενώ το δικαίωμα να συνάπτουν σχέσεις με τους εργοδότες και τις τράπεζες το ΄χουν, κυρίως, οι άντρες Roma.

Τα δε μετακινούμενα τριτοκοσμικά γκέτο απειλούν περισσότερο την έγκυο ή λεχώνα Τσιγγάνα, ενώ η έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος, νερού, χώρων κουζίνας και πλυσταριού, αυτήν χτυπά πρώτα απ΄ όλους και πάνω απ΄ όλους. Από την άλλη μεριά, το παραδοσιακό εθιμικό δίκαιο των γκετοποιημένων Roma δεν αναγνωρίζει απόλυτη ισότητα του Τσιγγάνου και της Τσιγγάνας ενώπιόν του. Ετσι, για παράδειγμα, η πράξη της απιστίας ή της μη παρθενίας της Ρόμισσας συνιστά λόγους διάλυσης του γάμου ή του αρραβώνα, κάτι που δεν ισχύει στην περίπτωση της απιστίας απ΄ την πλευρά του άντρα. Αυτή η ανισοτιμία του εθιμικού δικαίου εκδηλώνεται σε πολλούς τομείς της ζωής των Roma, κι έχει, ασφαλώς, να κάνει με μια πατριαρχική κοινωνία που ζει στο κοινωνικό περιθώριο και δεν παρακολουθεί τις σύγχρονες τάσεις της ελληνικής κι ευρωπαϊκής κοινωνίας, μ΄ όλες τις αντιφάσεις της.

Το άρθρο 10 τονίζει: " Τα κράτη-μέλη λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για να εξαλείψουν τις διακρίσεις κατά των γυναικών, ώστε να τους εξασφαλίσουν δικαιώματα ίσα με εκείνα των αντρών όσον αφορά την εκπαίδευση".

Τη στιγμή που το καπιταλιστικό κράτος κρατάει δέσμιους της αγραμματοσύνης το 23,3% των Ελλήνων, το αντίστοιχο ποσοστό για τις γυναίκες Roma ξεπερνά το 90% του τσιγγάνικου πληθυσμού. Στην κυριολεξία, έχει αδιαφορήσει για την εκπαίδευση των Roma γενικά και των Ρομισσών ειδικότερα, καθώς: (α΄) στους καταυλισμούς δεν υάρχουν σχολεία, (β΄) επιτρέπει τους διωγμούς Τσιγγανόπουλων απ΄ τα σχολεία, (γ΄) δεν διορίζει νηπιαγωγούς και δασκάλους γι΄ αυτά, (δ΄) δεν επιμορφώνει τους εκπαιδευτικούς σε μια διεθνιστική παιδεία αλληλεγγύης προς τα Τσιγγανόπουλα και (ε΄) δεν αντιμετωπίζει τα βασικά προβλήματα εγκατάστασης κι εργασίας τους.

Το ίδιο άρθρο, σ΄ άλλες παραγράφους, τονίζει ότι τα κράτη-μέλη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να "μειώσουν το ποσοστό εγκαταλείψεως των σπουδών από τις γυναίκες και την οργάνωση προγραμμάτων για τα κορίτσια και τις γυναίκες που εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο". Τόσο γι΄ αυτό το ζήτημα, που το δεύτερο μέρος του θα ΄πρεπε να είναι έργο της ΓΓΛΕ σ΄ εκτεταμένη και μαζική κλίμακα, όσο και για την εξασφάλιση εκ μέρους του της δυνατότητας, μέσω οργανισμών ή εταιρειών οικογενειακού προγραμματισμού, να λαμβάνουν ειδικές πληροφορίες μορφωτικής φύσεως που σκοπό θα έχουν να εξασφαλίσουν την υγεία και την ευτυχία των οικογενειών Roma, το κράτος δεν έχει κάνει σχεδόν τίποτα.

Οπως, επίσης, δεν έχει κάνει τίποτα και για την υποχρέωση που έχει αναλάβει ώστε να οδηγήσει τις τσιγγάνικες μικροκοινωνίες στην "εξάλειψη κάθε στερεότυπης αντιλήψεως των ρόλων του άντρα και της γυναίκας σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις μορφές εκπαιδεύσεως". Κι αν τα σχολικά βιβλία, οι παιδαγωγικοί μέθοδοι, τα διάφορα προγράμματα, οι εκπαιδευτικοί και τα σχολεία είναι μερικά από τα μέσα για την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού, γίνεται ολοφάνερο ότι, όσο εφαρμόζεται πολιτική αντιτσιγγάνικου εκπαιδευτικού απαρτχάιντ για το σύνολο, σχεδόν των Roma, είναι αδύνατη αυτή η εξάλειψη. (Βλ. Δημήτρης Ντούσας, "Η Αθλιότητα της Κρατικής Πολιτικής...", ό.π.)

Σύμφωνα με τις τοπικές έρευνες, η στέρηση του δικαιώματος της εκπαίδευσης των Roma πλήττει περισσότερο τη Ρόμισσα. Ετσι:

(α΄) Στην Κάτω Αχαϊα, (Βλ. Μ. Παυλή - Αθ. Σιδέρη, ό.π) το Δημοτικό σχολείο δεν το τελείωσε το 93% των αντρών και το 100% των Ρομισσών.

(β΄) Στα Ανω Λιόσια, (Βλ. Σταμ. Κοκκινάκη, ό.π) στο Δημοτικό έχουν φοιτήσει: 1) απ΄ τους γονείς το 22,5% των αντρών και το 6% των γυναικών και (2) απ΄ τα παιδιά το 24% των αγοριών και το 17% των κοριτσιών.

(γ΄) Στην Αγία Βαρβάρα, (Βλ. Μ. Παυλή - Αθ. Σιδέρη ό.π,) το Δημοτικό σχολείο δεν το τελείωσε το 80% των αντρών και το 76% των γυναικών, ενώ το γυμνάσιο το 96% των αντρών και το 100% των γυναικών.

(δ΄) Στη Ν. Σμύρνη της Λάρισας, (Βλ. Φ. Βελώνης, ό.π) το 70% των αγοριών και το 90% των κοριτσιών είναι αγράμματα.

Συνεπώς, αποδεικνύεται ότι οι διακρίσεις στην εκπαίδευση των Roma, εξαιτίας του φύλου, δεν είναι ανύπαρκτες, αλλά χτυπούν κυρίως τις γυναίκες. Τα αίτια των ενδοτσιγγάνικων εκπαιδευτικών διακρίσεων είναι τόσο το αντιτσιγγάνικο κράτος, το οποίο δεν έχει πάρει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την εξασφάλιση των ίδιων όρων εκπαίδευσης κι επαγγελματικού προσανατολισμού και παρακολούθησης για όλους τους πολίτες, όσο και η πατριαρχική δομή και κουλτούρα της τσιγγάνικης οικογένειας και κοινωνίας, που διαμορφώνει στερεότυπες αντιλήψεις και στάσεις για το ρόλο του Τσιγγάνου και της Τσιγγάνας. Επίσης, το αστικό κράτος δεν εξασφάλισε ούτε εξασφαλίζει τις ίδιες δυνατότητες παρακολούθησης των όποιων πενιχρών προγραμμάτων επιμόρφωσης και αντιμετώπισης του αναλφαβητισμού, προς το σκοπό της ελάττωσης των αποστάσεων που υπάρχουν μεταξύ του Rom και της Ρόμισσας και των Roma γενικά με την υπόλοιπη κοινωνία.

Με βάση την ελληνική νομοθεσία, ο τσιγγάνικος (παραδοσιακός) γάμος δεν έχει νομική ισχύ. Ετσι, αρκετές χιλιάδες ζευγάρια Roma, που δεν έχουν συνάψει εκκλησιαστικό ή πολιτικό γάμο, αντιμετωπίζονται και χαρακτηρίζονται ως "άγαμα", αν κι έχουν στο μεταξύ αποκτήσει παιδιά, εγγόνια ή και δισέγγονα. Επίσης, το 15% των οικογενειών Roma δεν μπορεί να συνάψει νόμιμο γάμο, γιατί είναι ανιθαγενείς, ενώ πολλές οικογένειες, δημιουργημένες με εθιμικό γάμο, έχουν προβλήματα σχετικά με το δικαίωμα κηδεμονίας κλπ των παιδιών τους.

Τα νιόπαντρα και νεαρά ζευγάρια Roma στερούνται, πρακτικά, το δικαίωμά τους να πληροφορηθούν, να μορφωθούν και να κάνουν λήψη των μέσων που θα τα καταστήσουν ικανά να ασκήσουν τα δικαιώματα: (α΄) ν΄ αποφασίζουν ελεύθερα και υπεύθυνα για τον αριθμό των παιδιών που θα κάνουν και (β΄) τα χρονικά διαστήματα που θα φέρουν στον κόσμο τα παιδιά τους. Τέλος, το κράτος είναι κυνικά απών από την ουσία της υποχρέωσης που ορίζει η Σύμβαση: "Η μνηστεία και ο γάμος ανηλίκου δεν έχει νομική ισχύ" (Βλ. άρθρο 16, παρ.2). Κλείνει τα μάτια του μπροστά στο κοινωνικό φαινόμενο να παντρεύονται παιδιά απο 10-15 χρόνων και να φέρνουν απογόνους απ΄ αυτή την ηλικία, μ΄ όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται. Οπως και του δικαιώματος της μικρής Ρόμισσας να έχει "το δικαίωμα να εκλέγει ελεύθερα σύζυγο και να συνάπτει γάμο μόνο με την ελεύθερη και πλήρη συναίνεσή της" (βλ. άρθρο 16, εδ. β). Κι ασφαλώς, δεν υποστηρίζουμε δικαστικές παρεμβάσεις του κράτους, που μάλλον περισσότερο κακό παρά καλό θα κάνουν. Απεναντίας, υποστηρίζουμε την παρέμβαση του κράτους μέσω της εκπαίδευσης και της επιστημονικής ενημέρωσης.

Το δικαίωμα της εκλογής συζύγου βρίσκεται κυρίως στην αρμοδιότητα των πάππων ή των γονιών της μικρής Τσιγγανοπούλας, κι όχι σ΄ αυτή την ίδια. Το σπάσιμο της άτεγκτης πατριαρχικής επιταγής συντελείται, βέβαια, με την "απαγωγή", αλλά οι συνέπειες που πληρώνουν είναι συχνά τραγικές. Αρχηγός στην οικογένεια είναι ο άντρας κι αυτός εκπροσωπεί προς τα έξω (προς τις Αρχές, τους εργοδότες, την κοινωνία) την οικογένεια. Τόσο κατά τη διάρκεια του γάμου όσο και κατά τη λύση του, τα δικαιώματα και τα καθήκοντα της Ρόμισσας δεν είναι ίδια μ΄ αυτά του συζύγου της. Με βάση το εθιμικό δίκαιο, το οικογενειακό όνομα της συζύγου είναι το επώνυμο του άντρα της.

Η βασισμένη στην ενδογαμία σύναψη γάμου (το να παντρεύονται, δηλαδή, και πρώτα ξαδέλφια αναμεταξύ τους, πράγμα που συναντήσαμε σ΄ αρκετές γκετοποιημένες κοινότητες Roma) δημιουργεί εξαπλάσιες πιθανότητες γέννησης παιδιών με κληρονομικές νόσους. Ενώ τον αριθμό των παιδιών που θα κάνουν - και κάνουν πολλά - τον αποφασίζει η παράδοση, το έθιμο, και ο βαθμός κοινωνικής ένταξης κι ενημέρωσης της οικογένειας. Δεν είναι τ΄ αποτέλεσμα ελεύθερης και υπεύθυνης απόφασης της Τσιγγάνας.

Στις κρατικά και κοινωνικά εγκαταλελειμμένες κοινότητες των Roma, το γεγονός ή μάλλον το κοινωνικό φαινόμενο να δέρνεται και να δέχεται καρτερικά την απιστία ή τον αλκοολισμό του άντρα της, συναντιέται συχνά. Ο δε περιορισμός της απασχόλησης της Ρόμισσας στα οικιακά, σ΄ αντίθεση με τον άντρα που, κυρίως, εξασφαλίζει τα βιοποριστικά μέσα της οικογένειας, εδραιώνει κι αναπαράγει τέτοιες καταστάσεις.

01/02/2003